جلسه دفاعیه دانشجو زهرا نادری رشته تحصیلی علوم قرآنی گرایش ادبی در مقطع کارشناسی ارشد با عنوان بررسی تصویرپردازی های هنری قرآن کریم در سوره ابراهیم با راهنمایی دکتر زهره نریمانی و داوری دکتر مجید چهری در دانشکده علوم قرآنی کرمانشاه برگزار گردید.

در بخشی از این پایان نامه می خوانیم:

قرآن کریم، کتاب هدایت بشری، نه تنها در محتوا و مفاهیم بلکه در شیوه بیان، آراستگی هنری و زیبایی‌شناسی بی‌نظیری دارد. یکی از نمودهای هنری آن، تصویرپردازی است که جلوه‌ای از اعجاز بیانی قرآن محسوب می‌شود. تصویرپردازی هنری در قرآن، با بهره‌گیری از عناصر بصری، حسّی و تخیّلی، پیام‌های الهی را به صورتی ملموس، مؤثر و ماندگار به مخاطب القا می‌کند. سوره ابراهیم یکی از سوره‌هایی است که جلوه‌های شگفت‌انگیزی از تصویرسازی هنری را در ساختار زبانی، ترکیب‌های استعاری، تمثیل‌ها و استفاده از عناصر دیداری و شنیداری ارائه می‌دهد. این پژوهش بر آن است تا نشان دهد چگونه تصاویر هنری در این سوره، از جمله استعاره‌ها، تشبیه‌ها، تمثیل‌ها و مجازها، نه‌تنها به‌عنوان ابزاری برای زیبایی‌شناسی زبان به کار رفته‌اند، بلکه در ایجاد ارتباط عاطفی و معنوی با مخاطب نیز مؤثر بوده‌اند. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی با رویکرد بلاغی و زیبایی‌شناختی است که تصاویر سوره ابراهیم را از جنبه‌های معنایی، بلاغی و زیبایی‌شناختی بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که تصاویر این سوره با استفاده از عناصر طبیعی و استعاری، مفاهیم انتزاعی مانند ایمان، کفر، هدایت و ضلالت را به‌گونه‌ای ملموس و قابل درک برای مخاطب به تصویر کشیده‌اند. این تصاویر در خدمت مفاهیم اصلی سوره مانند توحید، رسالت و معاد قرار دارند و رابطه عمیقی میان تصویر و معنا برقرار کرده‌اند. در نهایت، پژوهش نشان می‌دهد که تصویرپردازی در سوره ابراهیم نقش برجسته‌ای در انتقال پیام‌های الهی و تقویت معنای آیات ایفا کرده است.

تصویرپردازی به‌عنوان یکی از شیوه‌های مهم بیانی در متون ادبی، به‌ویژه در متون مقدس چون قرآن کریم، جایگاهی بنیادین دارد. قرآن کریم از آغاز نزول خود، مخاطبان را نه فقط با محتوای الهی، بلکه با ساختاری هنری و بیانی خاص مواجه کرده است. این سبک هنری، که اغلب در قالب تصویرهای زنده، تمثیلی، استعاری و تشبیهی عرضه می‌شود، بافتی زبانی پدید آورده است که از یک سو مفاهیم بلند وحیانی را منتقل می‌کند و از سوی دیگر ذهن مخاطب را از طریق تخیّل و عاطفه درگیر می‌سازد. اما این تصویرپردازی چگونه در ساختار سوره‌های خاصی چون سوره ابراهیم عمل می‌کند؟ و چه نقشی در انتقال پیام الهی دارد؟

سوره ابراهیم از سوره‌های میانی قرآن است که در آن مضامین متنوعی چون توحید، دعوت پیامبران، سرگذشت اقوام گذشته، پاداش و عذاب اخروی و مشاهدات روز قیامت ترسیم شده‌اند. نکته مهم در این سوره آن است که انتقال این مضامین نه صرفاً به‌صورت خبری و مستقیم، بلکه با بهره‌گیری از تصویرهای زنده و هنری صورت می‌گیرد. این امر، سوره ابراهیم را به یکی از سوره‌های تصویری قرآن تبدیل کرده که بررسی هنری آن می‌تواند به درک زیبایی‌شناسانه‌تری از قرآن منجر شود. در این میان، مسئله اصلی آن است که این تصویرها چگونه سازمان یافته‌اند؟ چه ابزارهای بلاغی در خلق آن‌ها نقش دارند؟ و چه نسبتی میان این تصاویر و مفاهیم وحیانی برقرار است؟

از دیگر سو، تاکنون در اغلب پژوهش‌های قرآنی، تصویرپردازی یا به ‌صورت کلی بررسی شده یا تنها در قالب تحلیل‌های تفسیری محدود باقی مانده است. کمتر پژوهشی به‌صورت متمرکز، به بررسی تصویرسازی در یک سوره خاص آن هم از منظر هنری پرداخته است. همین خلأ پژوهشی، ضرورت انجام تحقیقی مستقل درباره سوره ابراهیم و تحلیل تصویرپردازی‌های آن را دوچندان می‌کند. هدف از این پژوهش آن است که این خلأ را پر کرده و سهم مهمی در فهم هنری قرآن ایفا نماید.

در نهایت، یافته‌ها نشان می‌دهند که تصاویر در سوره ابراهیم از نظر ساختاری به‌طور دقیق و منسجم به‌کار رفته‌اند تا مفاهیم دینی و اخلاقی سوره را به‌طور مؤثر منتقل کنند. این تصاویر، با استفاده از ترکیب‌های بلاغی و زیبایی‌شناختی، نه‌تنها مخاطب را از سطح عقلانی به درک عاطفی می‌برند، بلکه تجربه‌ای زنده و حسی از مفاهیم معنوی فراهم می‌آورند.

مهمترین سرفصل های این پایان نامه عبارتند از:

فصل اول: کلیات طرح تحقیق

فصل دوم: جایگاه تصویر هنری در ساختار سوره ابراهیم

ساختار کلی سوره ابراهیم

2-2 رویکرد سوره در انتقال پیام توحید، رسالت، و معاد از منظر هنری

2-3 الگوی روایی، استدلالی و تمثیلی در سوره

2-4 پیوند مضمون و تصویر در چینش آیات

2-5 تجلی عاطفه و ذهنیت در ساختار سوره

2-6 تصویر به‌مثابه عامل همبستگی آیات 

فصل سوم: تحلیل بلاغی و زیبایی‌شناسی تصویرپردازی در سوره ابراهیم

تحلیل تشبیهات هنری در سوره ابراهیم

3-2 تحلیل استعاره‌های تصویری

3-3 بررسی تمثیل‌های قرآنی با محوریت پیام‌های ایمانی

3-4 تحلیل کنایه‌ها و مجازهای هنری و کارکرد آن‌ها

3-5 رنگ، نور، حرکت و صدا در تصویرسازی‌های سوره

3-6 تأثیر تصاویر در القای معنا، ایمان، عاطفه و ترس دینی

3-7 پیوند میان تصویر هنری و مخاطب‌محوری قرآن

3-8 مقایسه تصویرهای آغاز و انجام سوره از حیث بلاغت

این پایان نامه در نهایت با کسب درجه بسیار خوب در این دانشکده پذیرفته شد.